MEÇHUL SEYYAHLARIN ANKARA FOTOĞRAFLARI, 1933 ANKARA’SI, TÖRENLER VE GÜNLÜK HAYATTAN KESİTLER

MEÇHUL SEYYAHLARIN ANKARA FOTOĞRAFLARI, 1933 ANKARA’SI, TÖRENLER VE GÜNLÜK HAYATTAN KESİTLER

MEÇHUL SEYYAHLARIN ANKARA FOTOĞRAFLARI, 1933 ANKARA’SI, TÖRENLER VE GÜNLÜK HAYATTAN KESİTLER

5 Ekim - 1 Kasım 2020
5 October - 1 November 2020
 
Zülfü Livaneli Kültür Merkezi - Mutluluk Sergi Salonu
Zülfü Livaneli Cultural Center- Happiness Exhibition Hall
 
 
EVRAK-I METRUKE
Dergimizin bu sayısında yer alan, eski Ankara fotoğraflarının bir de hikayesi var:
MECHUL SEYYAH(LAR)IN ANKARA FOTOĞRAFLARI
Kebikeç / Sayı9.2000
Frank Fokke FERWERDA
Yıl 1992 ya da 93 Sonbahar. İstanbul... Her yıl olduğu gibi uzun bir Anadolu seyahatinden sonra, Paris uçağının kalkmasına 24 saat kala, biraz başıboş İstanbul'da dolaşmak istedim. Tünel’deki bir antikacıdan üç beş tane kartpostal satın alıp tam dükkandan çıkmak üzereydim ki yerde yatan kirli bir poşette bir yığın ufak fotoğraf gözüme çarptı.
Biraz daha yakından bakınca bu fotoğrafların çoğunun konusunun Anadolu'daki bir seyahatin hatıraları olduğunu keşfettim ve torbayı olduğu gibi satın aldım. Fazla pazarlık yapmak da gerekmedi. 300 küsür fotoğrafçık berbat bir durumda idi. Islatılmış, çamura bulanmış bir yumaktı. Kirli, kumlu ve en kötüsü fena kıvrılmışlardı. Poşeti olduğu gibi Paris'e götürdüm ye uygun bir vaktimde incelemeye başladım.
Fotoğrafların tamamı çift pozluydu. Yani her fotoğraf, iki aynı kareden oluşuyordu. 1920'li 30'lu yıllarda bu tür "stereo" fotoğraflar moda idi. Özel bir makine ile çekiliyor ve yine özel makine yardımıyla bakılıyordu. (Çıplak gözle de bu fotoğraflara bakmak mümkündür. 0 zaman alelade bir fotoğrafken özel makinesi ile bakıldığında üç boyutlu olmaktadır…) Fotoğraflan çift kare olması, bu berbat durumdaki koleksiyon için iyi bir avantajdı. Çünkü soldaki fotoğraf kirli, yırtık, ya da kullanılamayacak durumda ise sağdaki temiz olabilirdi. Bu şans sayesinde sadece yirmi fotoğraf doğrudan çöpe gitti.
 
En zor iş, kıvrılmış olanları kurtarmaktı. Hepsiyle teker teker ve sabırla uğraştım. Önce ıslak bir bezle çamurdan, kumdan, kirden andırdıktan sonra, ağır bir presin alma sokup bir hafta beklettim. Nihayet, bir hafta sonra kısmen "normal" bir döküman haline gelmişlerdi.
 
Fotoğrafları konu itibariyle üç gruba ayırmak mümkün oldu:
Birinci grup; aile fotoğrafları: Bunlar az sayıda ve fazla ilginç değildir; kadınlar, çocuklar... bahçede, parkta, bir nehir kenarında...
İkinci grup; En çok fotoğrafın yer aldığı bu grup, Anadolu'ya yapılmış büyük bir seyahatin hatıralarıdır.
Fotoğrafçı(lar) Haydarpaşa’dan trenle Ankara'ya giderken sık sık durdukları istasyonlarda trenden inip çevrenin fotoğrafını çekmişler. Tarihi de 1933 olarak tespit etmek mümkün, çünkü Ankara'ya 10.Yıl törenlerini izlemek üzere seyahat ettikleri belli. Bu şekilde Sapanca, Derbent gibi bir çok küçük istasyonların fotoğrafları var.
 
Ankara'dan sonra, büyük bir ihtimalle yine trenle yolculuğa devam edip Malatya'ya kadar gitmişler. Gittikleri şehirlerde de birer gece kaldıklarını, benzer yolculukları defalarca yapmış bir seyyah olarak, tahmin etmem çok kolay. Adana, Ceyhan, Mersin, İskenderun ve daha güneye gitmişler. Muhtemelen İstanbul’a vapurla dönmüşler, çünkü Antalya, Alanya fotoğrafları bunu gösteriyor.
 
Üçüncü grup; Ankara'daki Cumhuriyet'in 10. Yılı Kutlama Törenleri’ni içerir. Defileler, kağnı defilesi, 10.Yıl Anıtı, resmi geçitler, ışıklandırmalar, gösteriler... Ve en önemlisi çok sayıda, yeni başkentten günlük hayata ait enfes enstantaneler... Bunları ilk defa burada, Kebikeç'te yayınlamış oluyorum.
 
Bir aylık araştırmadan sonra, bazı dostlarımın da yardımıyla fotoğrafların yüzde seksenini tam olarak teşhis edebildim. Bugün yirmi beş kadar fotoğrafın, bütün çabalarıma rağmen, nereler ve kimler
olduğunu öğrenemedim. Konuyu tamamen kapatmadım, hala bir küçük ipucu peşindeyim.
 
Son olarak, bu koleksiyonun Ankara grubundan seçilmiş bir bölümün Kebikeç'de yayınlanması beni çok sevindirdi. Sayın okurlara selam ve saygılarımı sunarken, bu meçhul fotoğrafçı(lar)/seyyah(lar)hakkında bir şey biliyorlarsa, lütfen dergi idarehanesini arayıp bildirmelerini hassaten rica ederim.
 
-----------

Fokke (Frank) Ferwerda, 1939-2010
Ondokuzuncu yüzyılda Osmanlı topraklarında birçok batılı seyyah gezinmekteydi. Onlara sadece “turist” demek hakaret olur. Onlar her yönüyle “seyyah” idiler. Gezdikleri coğrafyada doğa, mimarlık, ziraat, köy yaşamı, siyaset, coğrafya ve daha birçok konuyla ilgileniyorlar ve ülkelerine döndükten sonra seyahatnameler yazıyorlardı. Bunlardan bazıları hala tarihçiler tarafından o zamanlara dair en önemli kaynaklar olarak kabul edilir.
 
----------

Çankaya Belediyesi Çankaya Tarihi Kent Proje Ofisi’nin araştırması sonucunda Türkiye Cumhuriyeti’nin 10. Yıl Kutlamalarında, Ankara’da çekilmiş ve daha önce herhangi bir yerde yayınlanmamış fotoğraflara ulaşmıştır. Cumhuriyet’in 10. Yılında, Ankara’daki muhteşem törenleri ve o günkü Ankara’yı fotoğraflamak üzere Avrupalı gezgin ve fotoğrafçılardan oluşan bir grup fotoğraf sanatçısı İstanbul’dan Ankara’ya bir tren yolculuğu ile gelmiş, Ankara’da törenleri ve günlük hayatı fotoğraflamışlardır. Bu sanatçıların çektikleri fotoğrafların bir bölümü bilinmekte ve ilgili kurumların arşivlerinde korunmaktadır.

Bu dönem çekilen bazı fotoğrafların ise onları çeken sanatçıların bilinmemesiyle birlikte, yıllar sonra bir araştırmacının rastlantı sonucu karşısına çıkmış ve daha sonra İstanbul’da bir sahafta kötü bir durumda bulunan negatiflerin basımı yapılarak bu fotoğraflar bir şekilde kurtarılmışlardır.

Bu fotoğrafların orijinalleri olan stereolar (özel makinesi ile çekilen, özel aleti ile bakıldığında üç boyutlu görünen, çift pozlu küçük fotoğraflar), Hollandalı seyyah-tarihçi Frank Fokke Ferwerda (1939-2010) tarafından bir sahafta bulunmuş ve son anda yok olmaktan kurtarılarak, Paris'teki ünlü bir stüdyoda temizlenerek basımı yapılan bu fotoğraflar tekrar hayata döndürülmüştür.

Fotoğrafların film orijinalleri bu kurtarma işlemlerine zor dayanabilmiş ve bu aşamada stereo negatifler çok zarar görmüş, ancak 91 adet fotoğrafın baskısı yapılabilmiştir. Bu fotoğrafları orijinal eserler olarak görmek ve saymak gerekir.

1933 yılına ait söz konusu Ankara fotoğrafları, Ankara Tarihi Araştırmacısı ve Kebikeç Dergisi Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Ahmet Yüksel’in arşivinde bulunmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti’nin 10. Kuruluş Yıldönümünde yapılan kutlamaları, törenleri ve döneme ait günlük hayattan kesitleri belgeleyen bu siyah beyaz fotoğraflar, elden geçirilerek, Ahmet Yüksel’in önerileriyle düzenlenip, Ankara’nın Başkent Oluşunun (13 Ekim 1923) 97. Yılı kapsamında, 5 Ekim tarihinde Çankaya Belediyesi Zülfü Livaneli Kültür Merkezinde siz değerli sanatseverler ile buluşmak üzere yeniden gün yüzüne çıkıyor.